Een sterke dame in teer kant
Emma staat versteend op een kunstmatig heuveltje aan de spoorlijn in Baarn. Telkens als de trein voorbij dendert gaat er een trilling door haar heen. Haar verheven gestalte is klein maar de beeldhouwer Gerrit Jan van der Veen die het monument in 1937 in opdracht van het Koninklijk Huis schiep heeft haar op een kolom geplaatst, waardoor ze over de bomen en struiken heen kan kijken. Op de Torenstraat in Soest is een tweede Emma-monument te vinden met haar geboorte- en sterfjaar er in gebeiteld.
De historie doet vreemde dingen met een mens; hoe is het prinsesje dat in 1858 in het Duitse Slot Arolsen ter wereld kwam toch in Eemland verzeild geraakt? Waarom dragen lanen en bruggen haar naam? Waarom zijn er ziekenhuizen, padvindersgroepen, bloemen, muziekcorpsen, militaire regimenten, parken, stoomschepen en nog veel meer uiteenlopende instellingen en objecten naar haar vernoemd? Het levensverhaal van Emma prinses van Waldeck - Pyrmont is opzienbarend maar zeker geen sprookje...
Jeugd van 'een dikkerdje'
Op 2 augustus 1858 werden de vorst en vorstin van het kleine, Duitse vorstendom Waldeck -Pyrmont verblijd met de geboorte van hun vierde dochtertje. Bij de doop in de kapel van Slot Arolsen ontving ze de namen Adelheid Emma Wilhelmina Theresia. Haar moeder Helena, van geboorte een Nassau-prinses, werd later door haar Engelse kleindochter Alice a brilliant and fascinating woman[1] genoemd. Prinses Helena had een passie voor literatuur en was bevriend met de geniale Schotse letterkundige Thomas Carlyle, die ten tijde van Emma's doopfeest aan een biografie over Frederik II de Grote koning van Pruisen werkte.
Emma heeft die literaire belangstelling niet van haar moeder geërfd. Maar als koningin-moeder zou ze vele jaren later minstens één literaire daad verrichten: ze stortte honderd gulden in het fonds dat door de in Baarn woonachtige Lodewijk van Deyssel was opgericht om de zestigste verjaardag van de schrijver Louis Couperus op passende wijze te vieren.
Prinses Helena van Waldeck - Pyrmont had volgens haar Britse kleindochter nog een markante eigenschap; ze was an incorrigible match-maker[2]. Door die laatste eigenschap werd het leven van Emma en haar zusjes getekend.
Zorgvuldig bewaarde prinses Helena de gelukwensen, die ze bij de geboorte van Emma van vorstelijke personen mocht ontvangen. Er was er eentje bij van de veertigjarige Willem III van Oranje Nassau, koning der Nederlanden en groothertog van Luxemburg. Diens gemalin Sophie, dochter van de koning van Württemberg, had hem drie zonen geschonken: Willem, Maurits en Alexander. De middelste was gestorven. Waren de andere prinsen wellicht geschikte huwelijkskandidaten voor Helena's dochters?
Aan vrijwel alle vorstenhoven was toen al bekend dat koningin Sophie een rampzalig huwelijk had; haar brute echtgenoot genoot een slechte reputatie. Maar zoals gebruikelijk was in de negentiende eeuw, veegde prinses Helena deze informatie onder het vloerkleed. Ze toonde blindelings hoogachting en respect voor gekroonde hoofden. Ook haar kinderen voedde ze in die sfeer op.
Na Emma werden er nog twee zonen en twee dochters geboren. Vroege foto's laten een aandoenlijk familietafereel ten paleize zien waarop de kleine prinsessen en prinsjes zich in kanten jurken en matrozenpakjes om het ouderlijk paar scharen. 's Winters woonden ze in het barokke Slot Arolsen dat op 275 meter hoogte aan de Aar ligt en thans druk door Nederlandse toeristen wordt bezocht. 's Zomers stapten de vorst en vorstin met hun kroost en hofdames, gouverneur en gouvernantes in rijtuigen om zich naar het oude Slot Pyrmont te begeven. In een interview zei koningin Emma later: 'Een groot voorrecht een groot gezin, je voedt elkaar op. Je leert toegeven, niet willen doordrijven, achterstaan ter wille van een ander.'
Het stadje Waldeck telde slechts tweeduizend zielen. Vorstin Helena wist precies waar de armen en zieken woonden en ging er persoonlijk met pannetjes soep en kinderkleren naartoe om de ergste nood te ledigen. Haar dochters vergezelden haar al vroeg en leerden zo hun taak kennen. Ze vormden in de schatrijke, adellijke kringen geen uitzondering. Sociale voorzieningen bestonden nog niet. Een burger die geen werk kon vinden, een jonge moeder die weduwe werd of een arbeider die door ziekte niet meer in staat was zijn brood te verdienen, ze waren allemaal aangewezen op de liefdadigheid van adel en kerk.
Emma groeide op in een sterk standsbesef. Haar vader vorst Georg Victor van Waldeck -Pyrmont, stelde leraren aan om de prinsessen en prinsen thuis les te geven. De volksscholen waren niet voor hen bestemd. Prinses Helena belastte zich met het godsdienstonderricht en dat deed ze grondig. Haar dochters leerden bovendien tekenen, schilderen en handwerken. Vooral het borduren werd in de luxueuze paleiszalen beoefend; het verhinderde meisjes van stand de uren in ledigheid door te brengen. Tot op zeer hoge leeftijd liet Emma zich afbeelden met een borduurwerkje op de hand. Het gaf haar de houding van toewijding en gehoorzaamheid, die in vrouwen zo geprezen werd.
De Waldeck - Pyrmonts reisden 's zomers naar verschillende vorstenhoven om de prinsessen en prinsen met het leven in de hoogste kringen vertrouwd te maken. Zo speelde Emma als kind met de toekomstige Duitse keizer in Berlijn en ze bezocht in Scandinavië haar tante die door haar huwelijk met Oscar II koningin van Zweden en Noorwegen was geworden.
Het grote drama in de familie school in het zwakke gestel van de oudste dochter prinses Sophie, die aan tuberculose leed. Ook haar zuster Marie vertoonde al symptomen van de vreselijke ziekte. In de hoop op genezing bezochten ze gebieden met een zuivere lucht en trokken als het guur werd naar Menton. Sophie klaagde niet; in haar opgewekte brieven geeft ze een levendig beeld van haar jongere broertjes en zusjes: 'Fritz is erg lang en grappig, hij maakt ons vaak aan het lachen. Hij begrijpt bijna alles en maakt zulke leuke opmerkingen. Heleentje wordt sterker, zij is groot en leert al lezen en schrijven. Emma is - als altijd - een dikkerdje en erg komisch. Marie is flinker en Pollie is erg sterk en langer dan ik.' Emma hield veel van haar oudste zusje en was ontroostbaar toen Sophie op vijftienjarige leeftijd in Menton bezweek. Altijd zou ze zich het lot van tuberculoselijders aantrekken.
Huwelijk met een koning
Prinses Helena stond voor de taak haar vijf resterende dochters uit te huwelijken. De in 1855 geboren prinses Pauline of 'Pollie' was nu de oudste van het gezin. Prinses Helena zou er in slagen een huwelijk te arrangeren met vorst Alexis van Bentheim en Steinfurt. De tweede dochter prinses Marie trouwde Willem II koning van Württemberg; ze overleed in 1882. Emma's jongere zusje prinses Helena hoopte op een huwelijk met de knappe zoon van koningin Victoria: Leopold hertog van Albany en het jongste zusje Elisabeth die in 1873 was geboren, zou de gemalin worden van Alexander vorst van Erbach-Schönberg. Wie de hand van prinses Emma verwierf lag nog in de toekomst verborgen. Natuurlijk hoopte prinses Helena op een kroon voor haar dochter. Ze had de Almanak de Gotha al vele malen van voor naar achteren doorgebladerd en steeds was ze tot de conclusie gekomen dat het aanbod van huwbare, Europese vorsten schaars was. Maar in de zomer van het jaar 1878 gloorde er plotseling hoop.
Over de oprijlaan naar Slot Arolsen ratelde het rijtuig van Willem III van Oranje Nassau, die sinds een jaar weduwnaar was. De ambitieuze prinses Helena had als incorrigible match-maker geconstateerd dat hij als koning van Nederland en groothertog van Luxemburg een begerenswaardige partij was. Hij stamde als zoon van koning Willem II uit het oude en vermogende geslacht van Oranje Nassau. Zijn moeder Anna Paulovna had als geboren Romanov een opwindende genealogie waarin roemruchte tsaren en tsarina's als Peter de Grote en Catharina de Grote voorkwamen.
De drie toen nog ongehuwde zusjes Waldeck - Pyrmont stonden voor het venster en sloegen de aankomst van de hoge gast bezorgd gade. De zwaarlijvige vorst met zijn grijze baard was even oud als hun vader: zestig jaar. Hij hees zich al uit het voertuig en prinses Pauline die te horen had gekregen dat de koning belangstelling voor haar toonde, riep: 'Ik heb al een aanstaande!' De tweede prinses Helena zei: 'Wat is hij oud!' Waarop de derde - prinses Emma - de bekende woorden sprak: Man kann den armen Mann doch nicht so allein nach Hause gehen lassen[3].
De koning werd met alle egards op het slot ontvangen. Hij had als vrouwenkenner direct in de gaten dat prinses Pauline niets voor hem voelde en dat Helena al te nadrukkelijk over de hertog van Albany sprak. Tot opluchting van de ouders voor wie het ondenkbaar was de koning van Nederland een blauwtje te laten lopen, gedroeg de mollige Emma zich vriendelijk en vrolijk. Ze ging met de bejaarde koning in de tuin wandelen, maakte hem aan het lachen en keerde gearmd met hem terug. Vier dagen later was zijn besluit genomen en in het najaar werd de verloving bekend gemaakt.
Het was een prijzenswaardige daad van de twintigjarige prinses Emma. Haar moeder straalde, haar zusters haalden opgelucht adem en Willem III was zichtbaar gelukkig. Het aanstaande huwelijk veroorzaakte grote opwinding in het paleis van de Britse koningin Victoria. Aan haar dochter in Berlijn schreef ze: 'Hoe monsterlijk en walgelijk is het idee dat dit arme, jonge Waldeck-meisje trouwt met die verschrikkelijke, dronken koning - die eenenveertig jaar ouder is dan zij!'
De vorstin van Saksen - Weimar die nog even gevreesd had dat haar eigen dochter aan de dynastieke belangen moest worden opgeofferd, zei: 'Dankzij dit huwelijk komt de achtbaarheid onder het dak des konings terug.'
Ze hadden het allemaal goed gezien; de koning van Nederland had het respect van zijn onderdanen en zelfs van zijn beide zonen volkomen verspeeld. Hij stond bekend om zijn driftbuien, zijn wreedheid en drankmisbruik. Er deden vreselijke verhalen de ronde over zijn uitspattingen in Den Haag, op Het Loo en in het buitenland. Een kleine kudde van erkende vorstelijke bastaarden moest op discrete wijze financieel worden onderhouden en dan waren er nog vele niet erkende bastaarden op het platteland die duidelijk de trekken van de koning vertoonden.
Emma was door haar moeder opgevoed en toonde alle eigenschappen die nodig waren de bruid van de bruut te worden: ze was meegaand, zacht en dienstbaar. Ze veinsde niets van zijn verleden te weten en schonk hem haar liefste glimlach. Spoedig zou duidelijk worden dat achter die glimlach een taaie wilskracht, intelligentie en een grote ambitie school. Ze verlangde ernaar koningin te worden en zou de historie ingaan als redster van de monarchie van Oranje Nassau.
De eerste Nederlander die 's konings aanstaande op Slot Arolsen zag, berichtte het vaderland: 'Haar uiterlijk is, zouden we in gemeenzame taal zeggen, gezond en frisch en blozend. Zij heeft groenachtig blauwe oogen waaruit zachtheid, vriendelijkheid en tevens beslistheid en een krachtige wil tot u spreken (..) een schoonheid is ze niet maar ze in de ware zin des woord een Edelheid.'
Op 7 januari 1879 verscheen Emma in haar Parijse bruidsjapon van crème satijn, geborduurd met zilverdraad in de slotkapel om de inmiddels eenenzestigjarige koning eeuwige trouw te beloven. Haar lijfje was strak ingesnoerd en ze leek zelfs slank. De koning droeg zijn admiraalsuniform met linten en onderscheidingstekens. Na de huwelijksinzegening daverden honderdeneen kanonsschoten over het dorp: prinses Emma was koningin der Nederlanden geworden.
De gelukwensen stroomden binnen behalve uit haar koninkrijk. Een deel van het volk was alleen maar verbaasd omdat Emma niet met de kroonprins of diens broer trouwde maar met hun oude, koninklijke vader. Een ander deel rouwde nog over het heengaan van de goede koningin Sophie. Van haar beide ongehuwde stiefzonen de prinsen Willem en Alexander hoorde de bruid van de koning niets. De prinsen weigerden tot hun dood toe haar te ontmoeten.
Koningin Emma's luxe passie
In de weken na de bruiloft pakten de prinsessen Emma's uitzet in manden en spoedig vertrokken bruidegom en bruid per koets naar Nederland. Bij Oldenzaal gingen ze de grens over. Nog voor het paar Den Haag bereikte kwam een koerier berichten dat 's konings broer prins Hendrik was overleden. Hij was twee maal getrouwd geweest maar liet geen kinderen na. Emma en Willem hulden zich volgens het hofprotocol in stemmig zwart en de jonge koningin ontvouwde een prachtige rouwwaaier van zwart kant. Ze bleek verzot op antiek kant en de verliefde koning gaf haar graag geschenken. In het Koninklijk Huisarchief bevindt zich een langwerpige doos met daarin een waaier van witte, Brusselse klos- en naaldkant waarin de wapens van Waldeck - Pyrmont zijn verwerkt afkomstig van de fournisseurde S. M. la Reine de Hollande, Bôval de Beck.
